Andrzejki = imieniny Andrzeja? Jaki związek mają andrzejki i święty Andrzej Apostoł?

Czy andrzejki to imieniny Andrzeja? To pytanie zada… a przynajmniej mogłaby sobie zadać znaczna większość osób niemających w gronie bliskich żadnego Andrzeja.* Nic w tym dziwnego – zrównanie andrzejek i imienin Andrzeja wydaje się intuicyjne. Czy jednak jest wierne faktom? A może świętowanie istnienia na ziemi wszelkich Andrzejów przypisane jest do innej daty?

O owym niezbyt poważnym, za to w mojej ocenie ciekawym zagadnieniu porozmawiamy właśnie dzisiaj. Przez temat przeprowadzę was ja: córka Andrzeja, od dziecka zastanawiająca się, dlaczego andrzejki to są/nie są (właściwe skreślić po przeczytaniu publikacji) imieniny Andrzeja. Dodatkowo przyjrzę się połączeniu andrzejek i dnia św. Andrzeja, a co za tym idzie andrzejek (świeckiego zwyczaju) i samego świętego Andrzeja (postaci chrześcijańskiej).

* Aczkolwiek o takie osoby może być trudno. Zgodnie z danymi rządowymi w 2021 roku imię Andrzej było trzecim najczęściej noszonym przez polskich mężczyzn (552430 osób). Popularność jednak maleje – od lat Andrzeja próżno szukać w dziesiątce imion najczęściej nadawanych noworodkom. W 2024 roku imię wylądowało na 126 pozycji z wynikiem zaledwie 117 nowych Andrzejów. Znając życie, renesans imienia Andrzej nastąpi dopiero za kilkadziesiąt lat.

Kiedy są andrzejki?

Andrzejki mają miejsce 29 listopada, a precyzyjnie: nocą z 29 na 30 listopada. Są zwyczajem stałym, tj. ze stałą datą, co odróżnia je chociażby od Wielkanocy. W związku z tym andrzejek zawsze można spodziewać się jesienią, na dwa dni przed końcem listopada.

Warto jednak pamiętać, że w przeciwieństwie do Wielkanocy andrzejki nie są świętem religijnym. Z kolei przeciwnie do Święta Narodowego Trzeciego Maja bądź Narodowego Święta Niepodległości nie są świętem państwowym. Ba! nie są nawet świętem świeckim innego typu, inaczej niż Międzynarodowy Dzień Kobiet lub Międzynarodowy Dzień Dziecka. Krótko mówiąc: andrzejki w ogóle nie są świętem. Są zwyczajem – podobnie do walentynek, a nawet lanego poniedziałku (nie mylić z Wielkim Poniedziałkiem) – wobec czego w środku zdania zapisuje się je małą literą: ✓ andrzejki, nigdy zaś wielką: ✗ Andrzejki.

Psst! Lubicie celebrować andrzejki, przelewać wosk przez dziurkę od klucza i takie tam? Sporo inspiracji andrzejkowych znajdziecie tutaj: Gry i zabawy na andrzejki – pomysły na andrzejki dla dużych i małych

Kiedy są imieniny Andrzeja?

Osoby noszące popularne imiona mają do wyboru sporo dat imienin. (Aczkolwiek istnieje niepisana zasada, iż właściwy dzień imienin to ta data, która wypada jako pierwsza po urodzinach. Jeżeli imię jest rzadkie, można wybrać tę datę, która leży najbliżej urodzin. I wreszcie jeśli imię wiąże się ze świętym patronem lub w ogóle świętem, jak chociażby Barbórka, można wybrać tę datę). Nie inaczej jest z Andrzejem.

Imieniny Andrzeja wypadają:

• w styczniu: 6, 19, 26,
• w lutym: 1, 2, 4, 15, 18,
• w marcu: nie ma (uff),
• w kwietniu: 12, 27,
• w maju: 13, 15, 16, 17, 29, 30,
• w czerwcu: 3, 26,
• w lipcu: 4, 12, 13, 16, 17, 21,
• w sierpniu: 4, 19, 21, 29,
• we wrześniu: 20, 23,
• w październiku: 17, 20,
• w listopadzie: 1, 10, 24, 28, 30,
• w grudniu: 10.

Zapewne gdyby pokopać głębiej, okazałoby się, że imieniny Andrzeja na mniej lub bardziej upartego można znaleźć w co drugim dniu roku. Co w sumie nie byłoby aż tak odległe od stanu przedstawionego powyżej.

Już teraz warto zauważyć, że wśród tych dat nie ma 29 listopada, czyli andrzejek.

Kiedy jest dzień św. Andrzeja Apostoła?

Obecnie najpopularniejsze imieniny Andrzeja wypadają 30 listopada. Jest to bowiem liturgiczne święto na cześć Andrzeja Apostoła, patrona… cóż, wielu rzeczy. Przede wszystkim narodów słowiańskich (części, Polaków nie) oraz różnych państw (akurat Polski nie) i miast (ponownie: żadnych polskich).

Dalej Święty Andrzej patronuje małżeństwom, zakochanym i starającym się o dziecko. A skoro zakochanym, to także rzeźnikom i woziwodom (Słownik Języka Polskiego: osoba rozwożąca dawniej wodę po mieście). Ponadto podróżującym i marynarzom, przy czym tym drugim głównie w czasie burz morskich.

Święty Andrzej dopomaga również rybakom i ich kolegom z pokrewnej branży – wszak również zaczynającej się na r – rycerzom.

Andrzejki ≠ imieniny Andrzeja (ani dzień św. Andrzeja Apostoła)

Wspomniane wyżej najpopularniejsze imieniny Andrzeja (30 listopada) są jednocześnie oficjalnym dniem świętego Andrzeja. Przyjęło się, iż to właśnie w tym dniu: 30 listopada (60, 62, 65 lub 70 roku – w zależności od źródła), za szerzenie nauk Jezusa, a nawet dokonywanie cudów, Andrzej Apostoł zmarł śmiercią męczeńską na krzyżu w kształcie litery X, umieszczony – przybity lub przywiązany – głową w górę (bardziej wiarygodna wersja, spójna z ujęciami malarskimi) bądź w dół (popularna wersja, aczkolwiek prawdopodobnie wynikająca z pomylenia świętego Andrzeja z jego bratem: świętym Piotrem, który faktycznie został ukrzyżowany głową w dół, natomiast na krzyżu o tradycyjnym kształcie). Z tego powodu krzyż o takim kształcie nazywany jest krzyżem św. Andrzeja. Ciekawostkę stanowi fakt, iż krzyż ów jest nie tylko symbolem chrześcijańskim, ale także znakiem drogowym (kolejowym o kodzie G-3).

Natomiast najpopularniejsze imieniny Andrzeja, ani żadne inne, nie są andrzejkami. Chociaż informacja taka pojawia się w haśle Andrzej w polskiej wersji Wikipedii: Z imieninami obchodzonymi w dniu 30 listopada związane jest święto „Dnia św. Andrzeja”, zwane także „Andrzejkami”, nie jest to prawda. Andrzejki występują dzień wcześniej (precyzyjnie: noc wcześniej, więc na upartego można powiedzieć, że jeśli ktoś będzie celebrował andrzejki odpowiednio długo, doczeka północy i faktycznie zastanie datę 30 listopada). Dodatkowo, o czym już wiecie, pisze się andrzejki, nie zaś Andrzejki, co daje drugi błąd twórcy hasła.

Andrzejki = wigilia dnia św. Andrzeja Apostoła

Podsumowując, andrzejki nie są imieninami Andrzeja (dniem św. Andrzeja); jest to wigilia imienin Andrzeja (dnia św. Andrzeja). Osoby zaznajomione ze schematem obchodzenia świąt i innych ważnych dni przez chrześcijan zapewne nie będą tym faktem zaskoczone. Otóż w chrześcijaństwie wiele ważnych dat – takich jak Boże Narodzenie czy Wielkanoc – wiąże się z obchodami wigilii.

Są też święta, które drzewiej miały ważną wigilię, jednak z czasem jej znaczenie się zatarło. Dobry przykład stanowi Wszystkich Świętych (All Saints’ Day, dawniej All Hallows’ Day), które przez wieki poprzedzała wigilia Wszystkich Świętych (All Hallows’ Eve, w wyniku pomieszania tradycji chrześcijańskiej z pogańską przekształcone w Halloween; więcej o tym we wpisie: Halloween = Hell Wins? Skąd się wzięła nazwa Halloween?). Dziś mało kto wie, że Wszystkich Świętych miało wigilię.

Andrzejki = imieniny… ale czyje?!

Czy kiedykolwiek zastanawialiście się nad potencjalnym istnieniem dnia, w którym absolutnie nikt nie obchodzi imienin? Jeśli nie, nie musicie nawet zaczynać: takiego dnia nie ma. W każdym z 366 dni w roku – jak widać, nie upiekło się nawet 29 lutego – ktoś obchodzi imieniny.

A to i tak mało powiedziane! Wiele dni stanowi imieniny ludzi o kilkunastu lub nawet kilkudziesięciu imionach. Owszem, w kalendarzu pojawia się jedno, może dwa. Na ekranie informacyjnym w autobusie i tramwaju nieco więcej – treści są przesuwane, więc zmieści się kilka. Nie dajcie się jednak zwieść: to zdecydowanie nie wszystkie. Weźmy na przykład 30 listopada. Imieniny Andrzeja? Okej, ale także Anieli, Fryderyka, Justyny, Konstancjusza, Konstantego, Kutberta (?!), Maury, Tadei, Zbysławy i Zozyma (?!).

W związku z powyższym: tak, andrzejki to imieniny! Po prostu nie imieniny Andrzeja. 29 listopada świętują Błażej, Błażeja, Bolemysł, Budok, Dionizy, Filomen, Filomena, Flora, Franciszek, Fryderyk (30 listopada też, a to nicpoń!), Klementyna, Pafnucy, Paramon, Przemysł, Radbod, Saturnin, Siedlewit, Syzyniusz i Walter. Wszystkiego najlepszego w tym dniu dla nich!

Dlaczego andrzejki to wigilia imienin Andrzeja i dnia św. Andrzeja Apostoła?

Najciekawsze ze wszystkich dziś poruszonych wydaje mi zagadnienie, dlaczego andrzejki są wigilią dnia św. Andrzeja. Jak powszechnie wiadomo, andrzejki to świecki zwyczaj polegający na wróżeniu sobie i odprawianiu magicznych rytuałów w celach matrymonialnych. W tę noc chętne samotne panny dzięki czarodziejskim sztuczkom mogą dowiedzieć się, za kogo wyjdą za mąż i jak szybko to nastąpi.

Tu przy okazji warto dodać, iż tradycyjnie andrzejki nie są skierowane do mężczyzn – chętni kawalerowie mogą wykonywać analogiczne wróżby matrymonialne w katarzynki, czyli wigilię dnia św. Katarzyny, nocą z 24 na 25 listopada. Nie pokrywa się to jednak ze współczesną praktyką, w której andrzejki obchodzą zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Dodatkowo obecnie w andrzejkach bierze się udział bez względu na wiek i status matrymonialny, a nawet stan cywilny.

Moje zaciekawienie tematem, dlaczego andrzejki są wigilią dnia św. Andrzeja, wynika z dwóch powodów:

I powód: Z jednej strony praktykowanie wróżb matrymonialnych związanych z nadchodzącym dniem św. Andrzeja ma sens, w końcu święty Andrzej jest patronem zakochanych i małżeństw. Z drugiej strony jednak nie mam pojęcia, jak absolutnie świeckie i wręcz sprzeczne z nauczaniem Kościoła wróżby można pogodzić z patronatem Andrzeja Apostoła, figury na wskroś religijnej.

II powód: Jeśli święty Andrzej faktycznie występuje w symbolicznej roli pomocnika w znalezieniu życiowej miłości i męża, dlaczego wróżby andrzejkowe i w ogóle andrzejki odbywają się w wigilię (29 listopada), nie zaś stricte w dzień św. Andrzeja (30 listopada)?

Naturalnie andrzejki i związane z nimi wróżby matrymonialne mogą zupełnym przypadkiem znajdować się tuż przed dniem św. Andrzeja. Mało tego, w niektórych artykułach pojawia się klarowna informacja, iż andrzejki faktycznie nie mają żadnego związku ze świętym Andrzejem (natomiast w niektórych jasno napisano, że takowy związek mają). Za jedno z potencjalnych źródeł tego zwyczaju podaje się podobieństwo źródłosłowu imienia Andrzej (Andreas) do greckich słów aner (mąż), andros (mężczyzna). To jednak wydaje się naciągane, bo po pierwsze skoro andrzejki zupełnym przypadkiem znajdują się przed dniem św. Andrzeja, dlaczego przed dniem św. Katarzyny są katarzynki i tutaj również wigilia służy wywróżeniu sobie przyszłego partnera (w tym wypadku akurat partnerki)? Po drugie dlaczego w niektórych krajach kobiety w trakcie wróżb zwracały/-ją się stricte do świętego Andrzeja z prośbą o znalezienie męża bądź rzucały/-ją kamień na dach kaplicy św. Andrzeja w celach rytualnych?

Wbrew pozorom pytania te zdają się mieć całkiem oczywiste odpowiedzi. Moim zdaniem we współczesnej dyskusji o świętach chrześcijańskich zbyt mało miejsca poświęca się wadze chrystianizacji świąt pogańskich. Zapewne znaczna część – niewykluczone, iż większość istotnych – świąt chrześcijańskich pojawiła się w miejscu lokalnych obrzędów. Celem było wytępienie i zastąpienie tych drugich. W efekcie mieszania się wiekowych tradycji pogańskich ze świeżo przyjętym systemem obrzędów chrześcijańskich powstały krzyżówki chrześcijańsko-magiczne, na które wcześni chrześcijanie jak najbardziej mieli przyzwolenie. Kościół nie zakazywał obrzędów z nutą pogaństwa, by nie zrazić nowych wiernych, a wręcz ułatwić im wsiąknięcie w obcą, nieintuicyjną dla nich religię. Choć przez kolejne wieki owe święta i zwyczaje ewoluowały, we wciąż synkretycznych formach – takich jak andrzejki czy Halloween – zachowały się do dziś. Do dziś również chrześcijanie, w tym katolicy, biorą w nich udział. Czasem z namysłem, częściej jednak – jak zakładam – bez namysłu, bo tak się przecież robi.

Dlaczego andrzejki są i zarazem nie są chrześcijańskie?

A zatem dlaczego andrzejki wypadają w wigilię dnia św. Andrzeja, nie zaś w imieniny Andrzeja? Cholera wie. Łatwiej już odpowiedzieć, dlaczego andrzejki mają związek z religią chrześcijańską (precyzyjnie: świętym Andrzejem), podczas gdy wróżenie oficjalnie stanowi grzech. Moim zdaniem owo rozdwojenie religijnej jaźni jest winą… cóż, samego chrześcijaństwa. Wynika ze zderzenia podejść starego (a niech sobie mają trochę pogańskich uciech, byleby ogółem byli chrześcijanami) i nowego (stop wszelkim pogańskim zabobonom, to grzech i kropka). Niewykluczone, iż do głosu dochodzi także trzecie podejście: nowoczesne (jesteśmy chrześcijanami, ale wierzymy i praktykujemy po swojemu, więc możemy obchodzić andrzejki, bo tak nam pasuje).

Dla mnie pewne jest to, że pod względem technicznym andrzejki niewiele różnią się od Halloween, choć tylko te drugie cieszą się niesławą wśród wielu wierzących (przede wszystkim polskich). Obie okazje mają miejsce w wigilię świąt chrześcijańskich, obie stanowią mieszankę chrześcijańsko-pogańską i podczas obu to sami chrześcijanie wikłali się w świeckie rytuały (początkowo miałam na myśli, iż u zarania, aczkolwiek przecież obecnie nadal to robią, przynajmniej część). Magiczne odstraszanie złych duchów podczas All Hallows’ Eve (i Halloween), magiczne przyzywanie miłości w ramach wigilii dnia św. Andrzeja (i andrzejek) – czy to aż taka różnica, by jedno akceptować, bo występuje w Polsce od dawna, a drugie ganić, ponieważ pojawiło się dopiero w latach 90?

Pytanie pozostawiam otwarte. Chętnych zapraszam do lektury publikacji światopoglądowej poświęconej Halloween: Czy można obchodzić Halloween? Za i przeciw, plusy i minusy